Wet franchise: rechten en plichten voor franchisenemers

Wat is de Wet franchise?

De Wet franchise is op 1 januari 2021 in werking getreden en is vastgelegd in Boek 7, Titel 16 van het Burgerlijk Wetboek (artikelen 7:911-7:922). De wet is het resultaat van jarenlange discussie over de positie van franchisenemers in Nederland. Voor 2021 was er geen specifieke wetgeving voor franchise, waardoor franchisenemers vaak in een zwakke positie verkeerden.

De wet definieert een franchiseovereenkomst als een overeenkomst waarbij de franchisegever aan de franchisenemer het recht verleent om een franchiseformule te exploiteren tegen een financiele vergoeding. De franchiseformule omvat de commerciele en operationele kennis, know-how, intellectuele eigendomsrechten en het bijbehorende systeem.

De wet is van toepassing op alle franchiseovereenkomsten die geexploiteerd worden in Nederland, ongeacht waar de franchisegever gevestigd is. Dit betekent dat ook buitenlandse franchisegevers die in Nederland actief zijn, aan de Nederlandse Wet franchise moeten voldoen. De wet is van dwingend recht, wat betekent dat er niet ten nadele van de franchisenemer van afgeweken mag worden.

Bestaande franchiseovereenkomsten die voor 1 januari 2021 zijn gesloten, moesten voor bepaalde onderdelen uiterlijk op 1 januari 2023 in overeenstemming zijn gebracht met de wet. Dit betreft met name de bepalingen over goodwill, het non-concurrentiebeding en het instemmingsrecht.

Pre-contractuele informatieplicht

Een van de belangrijkste onderdelen van de Wet franchise is de pre-contractuele informatieplicht. De franchisegever is verplicht om de aspirant-franchisenemer tijdig alle informatie te verstrekken die nodig is om een weloverwogen beslissing te nemen over het aangaan van de franchiseovereenkomst.

De wet schrijft voor dat de franchisegever minimaal vier weken voor het sluiten van de overeenkomst het concept van de franchiseovereenkomst moet overhandigen. Gedurende deze vier weken, de zogeheten stand-still periode, mag de franchiseovereenkomst niet worden gesloten of gewijzigd ten nadele van de franchisenemer.

De informatie die verstrekt moet worden omvat onder andere de financiele gegevens van de franchisegever, het aantal en de prestaties van bestaande franchisevestigingen, investeringen die de franchisenemer moet doen, lopende rechtszaken en de wijze waarop de vergoedingen berekend worden. Ook eventuele prognose-informatie moet verstrekt worden.

Tijdens de stand-still periode mag de franchisegever de aspirant-franchisenemer niet verplichten tot investeringen of andere betalingen die verband houden met de franchiseovereenkomst. Dit geeft de aspirant-franchisenemer de tijd om de informatie te bestuderen, juridisch advies in te winnen en een weloverwogen beslissing te nemen.

Instemmingsrecht bij wijzigingen

De Wet franchise geeft franchisenemers instemmingsrecht bij bepaalde wijzigingen die de franchisegever wil doorvoeren. Dit is een van de meest ingrijpende bepalingen van de wet, omdat het de eenzijdige macht van de franchisegever beperkt. De franchiseovereenkomst moet bepalen welke wijzigingen instemmingsplichtig zijn.

In ieder geval is instemming vereist bij wijzigingen die financiele gevolgen hebben voor de franchisenemer boven een bepaalde drempel. De exacte drempel moet in de franchiseovereenkomst vastgelegd worden. Zonder deze bepaling zijn alle wijzigingen met financiele gevolgen instemmingsplichtig.

De instemming kan op twee manieren georganiseerd worden. Of er is individuele instemming van de betreffende franchisenemer vereist, of er wordt gestemd via een vertegenwoordigend orgaan van de franchisenemers (franchisenemer-vertegenwoordiging). De franchiseovereenkomst moet bepalen welke methode van toepassing is.

Als een franchisenemer niet instemt met een wijziging die zijn individuele instemming vereist, kan de franchisegever de wijziging niet eenzijdig doorvoeren. De franchisegever kan in dat geval proberen de franchisenemer te overtuigen, maar dwang of dreiging met opzegging als drukmiddel is niet toegestaan.

Goodwill-vergoeding bij einde overeenkomst

De Wet franchise verplicht de franchisegever om bij het einde van de franchiseovereenkomst een vergoeding te betalen voor de goodwill die de franchisenemer heeft opgebouwd, voor zover de franchisegever hiervan profiteert. Dit is een belangrijk recht dat voor 2021 niet wettelijk geregeld was.

De franchiseovereenkomst moet bevatten op welke wijze de goodwill wordt vastgesteld en hoe de vergoeding wordt berekend. De wet schrijft geen specifieke berekeningsmethode voor, maar de methode moet wel transparant en eerlijk zijn. Veel overeenkomsten gebruiken een multiple van de winst of een percentage van de omzet.

De goodwill-vergoeding is alleen verschuldigd als de franchisenemer daadwerkelijk goodwill heeft opgebouwd die ten goede komt aan de franchisegever. Denk aan een klantenbestand dat bij de vestiging blijft als een nieuwe franchisenemer het overneemt, of aan de merkwaarde die de franchisenemer heeft vergroot door uitstekende dienstverlening.

Het is belangrijk om bij het aangaan van de franchiseovereenkomst al duidelijke afspraken te maken over de goodwill-berekening. Onduidelijkheid hierover leidt bij het einde van de overeenkomst vaak tot kostbare geschillen. Laat een accountant of bedrijfseconoom meekijken naar de berekeningsmethode.

Non-concurrentiebeding

De Wet franchise stelt strenge grenzen aan het non-concurrentiebeding in franchiseovereenkomsten. Een non-concurrentiebeding beperkt de franchisenemer in het uitoefenen van concurrerende activiteiten na het einde van de franchiseovereenkomst. De wet maximeert de duur en reikwijdte van dit beding.

Een postcontractueel non-concurrentiebeding mag maximaal een jaar duren na het einde van de franchiseovereenkomst. Het beding mag alleen betrekking hebben op het geografische gebied waarbinnen de franchisenemer de franchise heeft geexploiteerd, het zogeheten werkgebied. Een landelijk of Europees non-concurrentiebeding is niet toegestaan.

Het non-concurrentiebeding mag alleen betrekking hebben op goederen en diensten die concurreren met de goederen en diensten van de franchiseformule. Een bredere beperking die de franchisenemer verbiedt om enige commerciele activiteit te ontplooien is niet toegestaan. De beperking moet noodzakelijk zijn om de know-how van de franchisegever te beschermen.

Non-concurrentiebedingen die niet aan deze eisen voldoen, zijn nietig. De franchisenemer kan zich dan beroepen op de nietigheid en is niet gehouden aan het beding. Het is voor franchisegevers dus essentieel om het non-concurrentiebeding zorgvuldig te formuleren in overeenstemming met de wet.

Overleg en transparantie

De Wet franchise verplicht franchisegever en franchisenemer tot overleg. De franchisegever moet minimaal eenmaal per jaar overleggen met de franchisenemers over onderwerpen die de formule betreffen. Dit overleg moet tijdig plaatsvinden, zodat de input van franchisenemers daadwerkelijk meegenomen kan worden.

De franchisegever is verplicht om de franchisenemer tijdig te informeren over voorgenomen wijzigingen in de franchiseformule. Dit omvat wijzigingen in het assortiment, de marketingstrategie, de vergoedingsstructuur en andere zaken die van invloed zijn op de exploitatie door de franchisenemer.

De franchisegever moet jaarlijks financiele informatie verstrekken aan de franchisenemer. Dit omvat informatie over de besteding van de franchisevergoedingen, met name als er een gezamenlijk marketingfonds is. De franchisenemer heeft het recht om te weten hoe zijn bijdragen besteed worden.

Transparantie geldt ook voor de financiele prestaties van andere franchisevestigingen. De franchisegever moet de franchisenemer informatie verstrekken die relevant is voor de exploitatie, waaronder gemiddelde omzetten en kosten van vergelijkbare vestigingen. Dit stelt de franchisenemer in staat om zijn eigen prestaties te benchmarken.

Bescherming tegen eenzijdige wijzigingen

Een van de grootste knelpunten in de franchise-praktijk was het eenzijdig wijzigen van de franchiseformule door de franchisegever. De Wet franchise biedt hier nu bescherming tegen. De franchisegever mag de formule niet eenzijdig wijzigen als dit aanzienlijke financiele gevolgen heeft voor de franchisenemer, tenzij de franchisenemer hiermee instemt.

Het begrip "aanzienlijke financiele gevolgen" moet in de franchiseovereenkomst nader worden gedefinieerd. Veel overeenkomsten hanteren een drempelbedrag, bijvoorbeeld €5.000 of een percentage van de jaaromzet. Wijzigingen die onder deze drempel blijven, kan de franchisegever doorgaans wel eenzijdig doorvoeren.

De wet maakt onderscheid tussen wijzigingen die het systeem als geheel betreffen en wijzigingen die individuele franchisenemers raken. Voor systeemwijzigingen kan de franchiseovereenkomst bepalen dat een meerderheid van de franchisenemers via een vertegenwoordigend orgaan instemt. Voor individuele wijzigingen is de instemming van de betrokken franchisenemer vereist.

Als een franchisegever toch een eenzijdige wijziging doorvoert zonder de vereiste instemming, kan de franchisenemer de wijziging aanvechten bij de rechter. De franchisenemer kan schadevergoeding eisen en in sommige gevallen zelfs de franchiseovereenkomst ontbinden als de wijziging zo ingrijpend is dat voortzetting niet meer redelijk is.

Prognose-informatie en investeringsbescherming

De Wet franchise verplicht de franchisegever om eventuele financiele prognoses die aan de aspirant-franchisenemer worden verstrekt, te onderbouwen en te baseren op objectieve gegevens. Dit is een reactie op de vele geschillen die voor 2021 ontstonden doordat franchisegevers te rooskleurige omzetprognoses verstrekten.

De franchisegever mag geen druk uitoefenen op de aspirant-franchisenemer om bepaalde investeringen te doen. Tijdens de stand-still periode van vier weken mag de franchisegever de aspirant niet verplichten tot het doen van investeringen, het tekenen van huurovereenkomsten of andere financiele verplichtingen die verband houden met de franchise.

Als een prognose achteraf onjuist blijkt en de franchisenemer kan aantonen dat de franchisegever had moeten weten dat de prognose niet realistisch was, kan de franchisenemer de franchiseovereenkomst vernietigen wegens dwaling. De franchisenemer heeft dan recht op terugbetaling van de betaalde vergoedingen en schadevergoeding.

Het is voor aspirant-franchisenemers cruciaal om de verstrekte prognoses kritisch te beoordelen. Laat de financiele informatie controleren door een onafhankelijke accountant. Praat met bestaande franchisenemers over hun ervaringen en financiele resultaten. Vraag de franchisegever om bewijs voor de aannames die aan de prognose ten grondslag liggen.

Geschillenbeslechting bij franchise

Geschillen tussen franchisegever en franchisenemer komen regelmatig voor. De Wet franchise stimuleert dat geschillen eerst in onderling overleg worden opgelost. Veel franchiseovereenkomsten bevatten een geschillenclausule die mediation of arbitrage voorschrijft als eerste stap.

De Nederlandse Franchise Vereniging (NFV) heeft een Franchise Code opgesteld die aanvullende normen bevat voor goed franchisegeversschap en goed franchisenemerschap. Hoewel de code niet wettelijk bindend is, wordt deze wel regelmatig door rechters gebruikt als maatstaf bij de beoordeling van geschillen.

Bij ernstige geschillen kan de franchisenemer naar de rechter stappen. Veelvoorkomende geschillen betreffen onjuiste prognoses, eenzijdige wijzigingen van de formule, onredelijke vergoedingen en geschillen over de goodwill-vergoeding bij het einde van de overeenkomst. De rechter toetst aan de Wet franchise en aan de redelijkheid en billijkheid.

Overweeg bij het aangaan van een franchiseovereenkomst om een geschillenclausule op te nemen die voorziet in mediation als eerste stap. Mediation is sneller en goedkoper dan een rechtszaak en behoudt de relatie beter. De kosten van mediation liggen doorgaans tussen €2.000 en €10.000, terwijl een rechtszaak al snel €20.000 of meer kost.

Franchise nemen: praktische checklist

Voordat je een franchiseovereenkomst tekent, is het belangrijk om een grondige due diligence uit te voeren. Vraag de franchisegever om alle informatie die de Wet franchise voorschrijft en controleer deze informatie onafhankelijk. Neem de tijd, want de wet garandeert je minimaal vier weken bedenktijd.

Praat met bestaande franchisenemers over hun ervaringen. Vraag naar de financiele resultaten, de samenwerking met de franchisegever, de kwaliteit van de ondersteuning en eventuele problemen. Bezoek bij voorkeur meerdere vestigingen op verschillende momenten om een realistisch beeld te krijgen.

Laat de franchiseovereenkomst beoordelen door een gespecialiseerd franchise-advocaat. Let met name op de instemmingsbepalingen, het non-concurrentiebeding, de goodwill-regeling en de opzegtermijnen. Een goede advocaat kan onderhandelingspunten identificeren en je helpen om de overeenkomst te verbeteren.

Maak een realistisch financieel plan. Houd rekening met de investering, de franchisevergoedingen, de huurkosten, het benodigde werkkapitaal en een buffer voor de opstartfase. Veel franchisenemers onderschatten de kosten van de eerste jaren. Een accountant met franchise-ervaring kan je helpen om een realistisch plan op te stellen.

• Vraag alle wettelijk verplichte informatie op bij de franchisegever
• Praat met minimaal drie bestaande franchisenemers
• Laat de overeenkomst beoordelen door een franchise-advocaat
• Maak een realistisch financieel plan met een accountant
• Benut de volledige stand-still periode van vier weken
• Controleer de prognoses onafhankelijk
• Onderhandel over het non-concurrentiebeding en de goodwill-regeling

De Wet franchise in internationaal perspectief

Nederland is een van de weinige Europese landen met specifieke franchisewetgeving. In de meeste EU-landen wordt franchise nog steeds gereguleerd via het algemene verbintenissenrecht en eventuele gedragscodes van de sector. Frankrijk kent al langer een pre-contractuele informatieplicht (Loi Doubin), maar die is minder uitgebreid dan de Nederlandse wet.

De Nederlandse Wet franchise wordt in de internationale franchisegemeenschap met belangstelling gevolgd. Sommige landen overwegen vergelijkbare wetgeving. De Europese Commissie heeft aangegeven de franchise-sector in de EU nader te willen onderzoeken, wat mogelijk kan leiden tot Europese harmonisatie.

Voor buitenlandse franchisegevers die in Nederland actief willen worden, is de Wet franchise een belangrijk aandachtspunt. De wet is van dwingend recht, wat betekent dat buitenlandse franchisegevers hun overeenkomsten moeten aanpassen aan de Nederlandse eisen. Een rechtskeuze voor buitenlands recht ontslaat hen niet van deze verplichting als de franchise in Nederland geexploiteerd wordt.

Voor Nederlandse ondernemers die overwegen om in het buitenland een franchise te nemen, is het belangrijk om te weten dat de Nederlandse Wet franchise daar niet geldt. Het recht van het land waar de franchise geexploiteerd wordt, is doorgaans van toepassing. Laat je altijd adviseren door een lokale advocaat voordat je een buitenlandse franchiseovereenkomst tekent.